Μια πολύ σημαντική, αν και λιγότερο γνωστή συνέπεια που πυροδοτήθηκε από την κρίση του ατυχήματος του Τσερνόμπιλ στη χώρα μας ήταν η αναδιαμόρφωση του πλαισίου λειτουργίας του ίδιου του κράτους στον ευαίσθητο τομέα της ατομικής ενέργειας. Τα αποτελέσματα αυτής της μεταρρύθμισης έχουν διαμορφώσει καθοριστικά το σημερινό καθεστώς της χρήσης των ακτινοβολιών στην Ελλάδα. Αξίζει να γίνει γνωστό ότι αυτή η πορεία εγκαθιδρύθηκε το 1987, στον απόηχο του ατυχήματος, με έναν «άλλον νόμο Πεπονή».
Το ευρύ κοινό ίσως έχει παρατηρήσει τη σύγχυση όσον αφορά την ταυτότητα του κρατικού φορέα της εποχής του Τσερνόμπιλ – της Ελληνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας (ΕΕΑΕ). Ο λόγος της σύγχυσης βρίσκεται στη συνωνυμία της τότε ΕΕΑΕ, οργανισμού με σκοπό την εισαγωγή της πυρηνικής ενέργειας στην Ελλάδα, με τη σημερινή ΕΕΑΕ – εθνική ρυθμιστική αρχή για την ασφάλεια των ακτινοβολιών. Ίδιο όνομα, εντελώς άλλος ρόλος!
Τι ακριβώς συνέβη τότε και πώς;
Το δίδαγμα από την κρατική διαχείριση του ατυχήματος ήταν το εξής: το κράτος είναι απαραίτητο να διαθέτει μια ανεξάρτητη υπηρεσία, αρμόδια για την πρόταση μέτρων προστασίας και την εποπτεία των εφαρμογών με ραδιενέργεια. Αυτό αποκρυσταλλώθηκε με την πολιτική απόφαση να ιδρυθεί μια καινούργια επί τούτου κρατική υπηρεσία, υπαγόμενη κατευθείαν στον αρμόδιο υπουργό. Αυτή η πολιτική πρωτοβουλία ανήκει στον Αναστάσιο Πεπονή, τότε Υπουργό Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας, μετέπειτα ιδρυτικό πατέρα του ΑΣΕΠ ως εισηγητή του ιστορικού «νόμου Πεπονή» 2190/1994.
Η ίδρυση του νέου κρατικού φορέα υλοποιήθηκε με την ψήφιση του νόμου 1733 τον Σεπτέμβριο του 1987. Ωστόσο, μάλλον για λόγους γοήτρου και κύρους, ο νεοϊδρυόμενος φορέας εχρίσθη όχι με κάποιο καινούργιο όνομα (π.χ. Αρχή ασφάλειας των ακτινοβολιών) αλλά με την επωνυμία του παλαιού, κραταιού φορέα «Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας» (ΕΕΑΕ), ο οποίος στο μεταξύ, το 1985, είχε καταργηθεί.
Η παλιά ΕΕΑΕ είχε ιδρυθεί τον Φεβρουάριο του 1954 με τον νόμο «ὑπ’ ἀριθ. 2750 – Περί Ἱδρύσεως Ἑλληνικῆς Ἐπιτροπῆς Ἀτομικῆς Ἐνεργείας» προς «…συντονισμόν, προώθησιν και έλεγχον των επιστημονικών και τεχνικών μελετών, ως και των πάσης φύσεως εργασιών των σχετικών προς την άμεσον ή έμμεσον χρησιμοποίησιν εν Ελλάδι της ατομικής ενεργείας». Η εξυπηρέτηση του στόχου της ανάπτυξης στην Ελλάδα της ατομικής ενέργειας ήταν ένας πολύ φιλόδοξος στόχος, με δεδομένες τις συνθήκες και τις ενεργειακές ανάγκες της χώρας εκείνη την εποχή. Πρέπει, όμως, να καταλάβουμε το κλίμα της εποχής, όπου παγκοσμίως, η ατομική ενέργεια ήταν η μεγάλη επιστημονική επαγγελία που θα άλλαζε τον κόσμο. Η Ελλάδα θαρραλέα επιδίωξε να μην χάσει το τρένο της εποχής – τον «αιώνα του ατόμου»- και η ΕΕΑΕ ήταν το όχημα που θα την οδηγούσε στην «ατομική εποχή». Δέκα χρόνια μετά την ίδρυσή της, στη δεκαετία του εξήντα, η τότε ΕΕΑΕ πέτυχε πανηγυρικά το ορόσημο της κατασκευής και έναρξης λειτουργίας του πρώτου Ελληνικού πυρηνικού αντιδραστήρα GRR1 (Greek Research Reactor 1). Στη συνέχεια, γύρω από τον αντιδραστήρα άκμασε ένα σύνολο παράλληλων επιστημονικών δραστηριοτήτων που ονομάστηκε Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος», το οποίο λειτουργούσε υπό τη διοίκηση της ΕΕΑΕ.
Τον Φεβρουάριο του 1985, ένα χρόνο πριν συμβεί το ατύχημα του Τσερνόμπιλ, ψηφίζεται ένας εμβληματικός νόμος της πρώτης κυβερνητικής περιόδου του ΠΑΣΟΚ. Είναι ο νόμος 1514 με τίτλο «Ανάπτυξη της επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας», ο οποίος θεμελίωσε στην Ελλάδα ένα σύστημα ερευνητικού ιστού αποτελούμενου από εθνικά ερευνητικά κέντρα και ινστιτούτα και εισήγαγε τον θεσμό του ερευνητή. Για τα πολιτικά δεδομένα εκείνης της περιόδου, δεν χωρούσε στο νέο σχήμα ένα κέντρο με την υπόσταση της ΕΕΑΕ. Εκλαμβανόταν ως ισχυρό σύμβολο της «παλιάς τάξης πραγμάτων» και είχε σκοπούς αντιδιαμετρικούς της αντιπυρηνικής στάσης της νέας κυβέρνησης. Αναπόφευκτα, ο φορέας ΕΕΑΕ καταργήθηκε και εκ των πραγμάτων απώλεσε την υπόστασή του και το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» καθώς ανήκε στην ΕΕΑΕ. Ιδρύεται πλέον το σημερινό Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών (ΕΚΕΦΕ) «Δημόκριτος», με σκοπό «την έρευνα στους τομείς της φυσικής, χημείας, βιολογικών επιστημών, επιστήμης υλικών, ηλεκτρονικής τεχνολογίας, πυρηνικής τεχνολογίας και πληροφορικής». Στο νεοσυσταθέν ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «μεταφέρεται αυτοδίκαια ολόκληρη η περιουσία, εγκαταστάσεις, όργανα, υλικά και λοιπός εξοπλισμός που ανήκουν στην ΕΕΑΕ […] και το κάθε είδους προσωπικό που υπηρετεί στην ΕΕΑΕ». Έτσι, κάθε μνεία στην ΕΕΑΕ της προ του Τσερνόμπιλ εποχής πρέπει να νοείται ως αναφορά στην προηγούμενη ιστορική περίοδο του σημερινού ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» – όχι της σημερινής ΕΕΑΕ, παρά το ίδιο όνομα.
Η σημερινή ΕΕΑΕ ιδρύθηκε το 1987, κι αφού μεσολάβησε το Τσερνόμπιλ, με εντολή στον αντίποδα των ιδρυτικών σκοπών της παλιάς ΕΕΑΕ. Ο νόμος 1733 με τίτλο «Μεταφορά τεχνολογίας, εφευρέσεις, τεχνολογική καινοτομία και σύσταση Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας» αφορά κυρίως την σύσταση του Οργανισμού Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας. Συμπεριέλαβε, όμως, στο Μέρος Έβδομο, τη σύσταση «αποκεντρωμένης δημόσιας υπηρεσίας με την επωνυμία Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (ΕΕΑΕ), …όργανο της πολιτείας με σκοπό την εισήγηση για τη λήψη μέτρων, τη σύνταξη κανονισμών, την άσκηση ελέγχων….. για την προστασία του πληθυσμού και του περιβάλλοντος από τις ιοντίζουσες ακτινοβολίες…». Έτσι, ο νόμος 1733 του 1987 κατέστη η γενέθλια πράξη της σημερινής ΕΕΑΕ και ο θεμέλιος λίθος για τη σταδιακή ανάπτυξη της ρυθμιστικής υποδομής στη χώρα μας για τα ζητήματα της ακτινοπροστασίας και της πυρηνικής ασφάλειας.
Πώς τα παραπάνω σχετίζονται με τη μεγάλη εικόνα σε διεθνές επίπεδο;
Το ατύχημα του Τσερνόμπιλ επέσυρε τεκτονικές αλλαγές στο διεθνές και ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο για τα ζητήματα της ατομικής ενέργειας, καθώς αποκάλυψε μια σκληρή αλήθεια: οι κρατικοί μηχανισμοί στην Ευρώπη και σε όλον τον κόσμο βρέθηκαν παντελώς απροετοίμαστοι στα πυρηνικά ατυχήματα και αναγκάστηκαν να περπατήσουν «ξυπόλυτοι στα αγκάθια». Αντιμετώπισαν την κρίση του Τσερνόμπιλ χωρίς να διαθέτουν υλικοτεχνική υποδομή και σχέδια έκτακτης ανάγκης και χωρίς μηχανισμούς διεθνούς συνεργασίας και ανταλλαγής πληροφοριών.
Η διεθνής κοινότητα συνειδητοποίησε την ανάγκη για ουσιαστικές διευθετήσεις διαχείρισης κρίσεων σε περιπτώσεις πυρηνικών ή ραδιολογικών συμβάντων. Τέτοιες διευθετήσεις περιλαμβάνουν την ανάπτυξη ειδικών σχεδίων ετοιμότητας και απόκρισης, την εγκατάσταση συστημάτων έγκαιρης ειδοποίησης, τις διαδικασίες ενημέρωσης του κοινού. Παράλληλα, έγινε σαφές ότι ο «αυτοέλεγχος» των οργανισμών που λειτουργούν πυρηνικές εγκαταστάσεις δεν επαρκεί για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας, εξαιτίας της αναπόδραστης εσωτερικής σύγκρουσης συμφερόντων. Ως αποτέλεσμα, αναδείχθηκε η ανάγκη για ανεξάρτητες ρυθμιστικές αρχές πυρηνικής ασφάλειας και ασφάλειας των ακτινοβολιών, οι οποίες λειτουργούν σαφώς διαχωρισμένες από τους φορείς εκμετάλλευσης, με κύριο στόχο την εποπτεία και την επιβολή κανόνων ασφάλειας. Αυτή η μετάβαση σηματοδότησε μια νέα εποχή στα διεθνή πρότυπα για τη διακυβέρνηση των κινδύνων της ατομικής ενέργειας.
Η Ελλάδα, ως όφειλε, ακολούθησε τις παραπάνω διεθνείς τάσεις για τη δημιουργία ελεγκτικών μηχανισμών, ανεξάρτητα της απόφασης που ταυτόχρονα πήρε μετά το Τσερνόμπιλ για τελεσίδικη εγκατάλειψη του οποιουδήποτε σχεδίου για πυρηνική ενέργεια. Στη χώρα μας, όπως και σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, πέραν της ύπαρξης ή μη πυρηνικής ενέργειας υπάρχει μεγάλο πλήθος και εύρος εφαρμογών με χρήση ακτινοβολιών, στην ιατρική, τη βιομηχανία, την έρευνα. Με αυτό το πρίσμα πρέπει να ιδωθεί ο «νόμος Πεπονή» για την ατομική ενέργεια του 1987 και ο ξεκάθαρος διοικητικός διαχωρισμός της νέας ΕΕΑΕ από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος».
Πώς πήγε το διαζύγιο μεταξύ ΕΕΑΕ και ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτου»;
Σε γενικές γραμμές, το διαζύγιο της δεκαετίας του ογδόντα ήταν βελούδινο. Σε κάθε περίπτωση, οι όποιες αναπόφευκτες δυσκολίες ή τριβές υπήρξαν, αποτελούν πλέον μακρινό ξεχασμένο παρελθόν. Η γενιά της ενιαίας παλιάς ΕΕΑΕ που βίωσε την εποχή του Τσερνόμπιλ έχει φύγει από το προσκήνιο εδώ και καιρό. Είναι η γενιά των μεγάλων σκαπανέων της ατομικής ενέργειας στην Ελλάδα που άφησε σπουδαία κληρονομιά σε εμάς τους νεότερους και της οφείλουμε σεβασμό και αναγνώριση.
Το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» έχει μετεξελιχθεί από το παλιό Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών σε μεγάλο εθνικό πολυεπιστημονικό ερευνητικό κέντρο, με διεθνή αναγνώριση και πλούσιο έργο στην έρευνα, την εκπαίδευση και την καινοτομία. Η ΕΕΑΕ έχει καθιερωθεί ως σύγχρονη ρυθμιστική αρχή στους τομείς της ακτινοπροστασίας και της ραδιολογικής και πυρηνικής ασφάλειας, που απολαμβάνει εμπιστοσύνης και αναγνώρισης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, και ως υπηρεσία που ανταποκρίνεται µε υπευθυνότητα στον δημόσιο ρόλο της.
Σήμερα, οι δύο οργανισμοί «συγκατοικούν» αρμονικά στις εγκαταστάσεις της Αγίας Παρασκευής, με αυτόνομες υποδομές και έχοντας συνάψει συμφωνητικό για τον επιμερισμό των κοινόχρηστων λειτουργικών δαπανών. Τα τελευταία χρόνια συνεργάζονται στενά για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της αποξήλωσης του ερευνητικού αντιδραστήρα GRR1 και της διαχείρισης των πυρηνικών υλικών και των ραδιενεργών αποβλήτων του παρελθόντος.
Συμβαίνει ακόμα, αν και με φθίνουσα συχνότητα, κάποιος πολίτης ή φορέας ή και μέσο ενημέρωσης να απευθύνεται στο ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» για ζητήματα που αφορούν την ΕΕΑΕ ή αντίστροφα. Κάποτε αυτές οι παρανοήσεις διέγειραν στην μεν ΕΕΑΕ την ανασφάλεια του μικρού οργανισμού στο δε ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» τη δυστροπία του υπόχρεου σε αδειοδότηση. Σήμερα αυτά αντιμετωπίζονται και από τις δύο υπηρεσίες ώριμα και τυπικά, και από τη χιουμοριστική τους πλευρά κατά τους στίχους του Μανώλη Ρασούλη «…κι αν αφορμή ‘σαι συ ν’ αλλάξω εαυτό, το παρελθόν μου μπρος τα πόδια σου πετάω».
Πως εξελίχθηκε το εθνικό ρυθμιστικό πλαίσιο;
Το 2027, η ΕΕΑΕ με τη σύγχρονη μορφή της συμπληρώνει 40 χρόνια λειτουργίας. Οι δραστηριότητες της ΕΕΑΕ την πρώτη χρονική περίοδο μετά το 1987 επικεντρώνονται στην ανάπτυξη εργαστηρίων με μετρητικές ικανότητες για ραδιενέργεια και ιοντίζουσες ακτινοβολίες και την απόκτηση υποδομής για απόκριση σε έκτακτη ανάγκη. Σε επόμενο εξελικτικό στάδιο αναπτύσσεται ο κλάδος των μη ιοντιζουσών ακτινοβολιών, καθώς δέκα χρόνια μετά την ίδρυσή της, το 1997, της ανατέθηκε από την πολιτεία και ο έλεγχος των ηλεκτρομαγνητικών πεδίων από τις εκπομπές των κεραιών σε όλη τη χώρα. Σε ένα τρίτο εξελικτικό στάδιο αναπτύσσονται η ρυθμιστική υποδομή, τα ολοκληρωμένα οργανωσιακά συστήματα, το διεθνές αγγλόφωνο περιφερειακό εκπαιδευτικό κέντρο της και οι ψηφιακές υπηρεσίες.
Ο γενέθλιος νόμος Πεπονή 1733/1987 έχει ξεπεραστεί και αντικαταστάθηκε το 2014 από σύγχρονη νομοθεσία – το Κεφάλαιο Ε’ του νόμου 4310. Με βάση το σημερινό πλαίσιο η ΕΕΑΕ είναι ρυθμιστική αρχή με νομική μορφή ΝΠΔΔ – εποπτευόμενου τεχνολογικού φορέα του Υπουργείου Ανάπτυξης. Διαθέτει διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια, ικανότητα δικαίου, μέσα επιβολής του νόμου, ικανότητα παροχής εξιδεικευμένων υπηρεσιών ελέγχου και υπόκειται σε κανόνες διαφάνειας και λογοδοσίας. Ο καταστατικός νόμος της ΕΕΑΕ αναθεωρήθηκε σε βάθος με τον νόμο 4982 το 2022. Η αναθεώρηση υπερψηφίστηκε στη Βουλή με πολύ μεγάλη διακομματική πλειοψηφία (ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ, ΚΙΝΑΛ-ΠΑΣΟΚ) κάτι που ενισχύει το κύρος της ΕΕΑΕ και αντανακλά την εμπιστοσύνη με την οποία μας περιβάλλει η πολιτεία.
Δημοσιοποιούμε κάθε χρόνο λεπτομερή στοιχεία και δείκτες απόδοσης σε εμπεριστατωμένες ετήσιες εκθέσεις που υποβάλλουμε στη Βουλή. Τα δεδομένα τεκμηριώνουν ότι, σταθερά και αθόρυβα, έχει οικοδομηθεί στη χώρα μας με αφετηρία το ατύχημα του Τσερνόμπιλ ένα αποτελεσματικό και συνεχώς βελτιούμενο ρυθμιστικό πλαίσιο ραδιολογικής ασφάλειας. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι σε αυτόν τον τομέα η χώρα εκσυγχρονίζεται, ανταποκρίνεται στις ευρωπαϊκές συστάσεις και υιοθετεί καλές πρακτικές με βάση τη διεθνή εμπειρία.
Παρακολουθούμε με τη δέουσα προσοχή τις όποιες εξελίξεις σε σχέση με τη συζήτηση που πρόσφατα άνοιξε για την επανεξέταση της αξιοποίησης της πυρηνικής ενέργειας στη χώρα μας. Σήμερα υπάρχει ένα ολοκληρωμένο και ώριμο ρυθμιστικό πλαίσιο για τη λειτουργία κάθε εγκατάστασης ιοντίζουσας ακτινοβολίας. Παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα παραμένει μη πυρηνική χώρα η λειτουργία του ερευνητικού αντιδραστήρα GRR1 για δύο ακόμα δεκαετίες μετά το 1985, επέβαλε την ύπαρξη σχετικού πλαισίου για πυρηνικές εγκαταστάσεις, καθώς και για τη διαχείριση ραδιενεργών αποβλήτων χαμηλής κατηγορίας. Η υφιστάμενη αρχιτεκτονική αποτελούν μια καλή αφετηρία. Ωστόσο, το παρόν πλαίσιο είναι ανεπαρκές και πολλά απαιτούνται για να συμπληρωθεί στην περίπτωση που η χώρα μας αποφασίσει να κινηθεί προς την κατεύθυνση της πυρηνικής ενέργειας.
Έχουμε επίγνωση της ευθύνης και των δυσκολιών, αλλά και εμπιστοσύνη στον εαυτό μας ότι μπορούμε να διασφαλίσουμε την πυρηνική ασφάλεια. Η οικοδόμησή της είναι εφικτή με προσεκτικό σχεδιασμό και κατάλληλες συνεργασίες σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
*Το άρθρο του προέδρου της ΕΕΑΕ, Χρ. Χουσιάδα, δημοσιεύθηκε στο ένθετο “Σελίδες Ιστορίας” που κυκλοφόρησε την Κυριακή 19/04 με την “Καθημερινή της Κυριακής”.
